मराठी प्रतिशब्द / प्रतिवाक्प्रचार / प्रतिवाक्संप्रदाय / प्रतिवाक्यांश ?

वर लिहिलेल्या सर्व कृती मूळ भारतीय नाहीत. त्यामुळे अश्या कृतींसाठी मराठी भाषेत शब्द तयार झालेले नव्हते.

वाढदिवसासाठी मराठी नाही पण हे संस्कृत गाणे चालेल काय ?

जेवण संपल्यावरचे आपल्याकडे आहे>>
अन्नदाता सुखी भव !
..
Bye>>अच्छा, पुन्हा भेटू (च)

मस्त रोचक धागा !
विविध इंग्रजी शब्दांना मराठी पर्याय वाचायला/ सांगायला आवडतील !

चीयर्स = चांगभले !

रामदास फुटाणे त्यांच्या कार्यक्रमात , मैफिलीत चीयर्स म्हणजे मराठीत चांगभले असं सांगत धमाल उडवून देत असत, ..
... तेव्हा पासुन आम्ही नेहमी चांगभले करतो !

लेखातील प्रश्नांची उत्तरे आत्ताच देऊ शकणार नाही. पण मीच प्रश्न विचारतो!

इंग्लिश - How are you?
हिंदी - कैसे हैं आप?

हे म्हणणे जितके साहजिक / स्वाभाविक वाटते तितके -

मराठी - काय चाललंय? काय म्हणता?

हे (किमान मला तरी) वाटत नाही.

१. मिपाकरांना काय वाटते?
२. वरीलसाठी मराठीत अजून काही पर्याय आहेत का?

प्रत्येक संस्कृतीत काही भिन्न चालीरिती असतात त्याप्रमाणे शब्द वापरले जातात व प्रचलित होतात.

जेवणाचा आस्वाद घेण्याच्या वेळी फ्रेंचमध्ये 'बोन अपेटीट' (bon appetit) असे म्हटले जाते

बघा ना इथे तुम्ही फ्रेंच वाकप्रचाराचा दाखला दिला आहे. म्हणजेच या करिता इंग्लिशमध्येही शब्द / वाकप्रचार नाही. असो. चालायचेच. उगाच भाषेबद्दल उणेपणा /न्यूनगंड वाटून घ्यायचे कारण नाही.

हल्ली वाढदिवसाचे स्तोम बरेच वाढले आहे. मग तो साजरा करताना इंग्रजी वाढदिवसाचे गाणे म्हटले जाते. त्याला मराठी प्रतिगाणे कोणते आहे?

इथेही वरचेच तत्व दोन प्रकारे लागू होते
एक तर वाढदिवस साजरा होणे हा प्रकार नव्हता.
दूसरे असे की Happy Birthday to You हे गाणे (विकीनुसार) १८९३ सालचे आहे. त्या काळातले वाढदिवसाचे गाणे तर सोडा पण कोणतेही मराठी गाणे (भक्तीगीत नसलेले) आपणास ज्ञात आहे का ? मला वाटते पुर्वीच्या काळात गायन ,वादन ई कला या एकतर सामान्यापर्यंत फारशा पोहोचल्या नसाव्यात. राजे, सरदार यांच्य दरबारी गायक / वादक मंडळी असतील पण त्यांचे संगीत हे प्रामुख्याने रागदारीवर आधारित शास्त्रीय संगीत असावे. सामान्यांपर्यंत पोहोचलेले संगीत म्हणजे विविधप्रकारचे लोकसंगीत- ज्यातही बहुधा भक्तीरचनाच असाव्यात. पोवाडा, भारुडे, अभंग , श्लोक (ज्ञानेश्वरी वगैरे) ई असेल. नाही म्हणायला बहिणाबाई चौधरींचा जन्म १८८० सालचा व त्यांच्या काहि ओव्या थोड्याफार प्रसिद्ध आहेत (पण मला तरी फक्त एकच माहीत आहे ) पण त्या ओव्या नेमक्या कधी प्रसिद्ध झाल्यात ते माहित नाही. मग अशा परिस्थितीत वाढदिवसाचे गाणे सोडा पण सुंदर चालीत बांधलेले एखादे भावगीत प्रसिद्ध होवून कालातीत लोकप्रिय होईल याची शक्यताही किती कमी असणार ?
असो.. मराठीतल्या "मेंदीच्या पानावर" मधले भाव तरी इंग्लिश वा फ्रेंचमध्ये व्यक्त करता येणार आहेत का ?

या लेखात उल्लेखिलेले अनेक शब्द आहेत ज्या साठी मराठी प्रतिशब्द, वाक्य रचना बनवावे लागत आहेत किंवा समानार्थी वाक्य रचना बनवाव्या लागत आहेत , शोधाव्या लागत आहेत.

गेया काही वर्षांत अनेक परक्या भाषांच्या आक्रमणाला मराठी भाषेला तोंड द्यावे लागत आहे. जो पर्यंत आपणच त्यासाठी प्रतिशब्द, वाक्य शोधुन वापरात आणत नाहीत तो पर्यंत आपल्याला त्या भाषेताल शब्द वापरावे लागतात.

मला वाटते की मिपावर एक स्वतंत्र भाग असावा ज्यात अशी अडचण आली की लोक ते शब्द , वाक्य टाकतील. वाचक , जाणकार मंडळींनी त्यावर प्रतिशब्द, चपखल बसणारी वाक्य रचना सुचवावी.

ही एक सतत, नेहमी चालणारी प्रक्रिया असेल. खासकरुन तांत्रिक विषयांमधील इंग्रजी शब्दांसाठी मराठी प्रतिशब्द बनवणे जरुरी आहे.

उदाहरणार्थ: मला एका क्लाऊड कॉम्प्युटींग कंपनीने नॉलेज क्लाऊड या साठी प्रतिशब्द मागीतला आणि मी बऱ्याच प्रयत्नांनंतर " ज्ञानमंडल" हा शब्द सूचवला . तसेच ऑनलाईन / व्हर्च्युअल एज्युकेशन याला मराठी प्रतिशब्द काय ? आभासी शिक्षण या शब्द योग्य नाही असे मला वाटते.

इंग्लिश - How are you? या वाक्याला महाराष्ट्रात ठिक ठिकाणी वेग वेगळे प्रतिशब्द / प्रतिवाक्य वापरले जाते . जसे की , " काय काय ?" , "काहि विशेष ? " , "काय कसं चाललय ? " , "काय नवीन खळबळ ? " इत्यादी .

मराठी प्रतिशब्दांसाठी गामा पैलवान यांनी खूप योगदान दिले असते. ते आपल्या प्रतिसादात अवघड इंग्लिश शब्दांसाठी आवर्जून मराठी प्रतिशब्द वापरायचे. दुर्दैवाने ते भलत्याच मार्गावर वाहवत गेले.

मला वाटते कि मराठीचे समृधधिकरण आणि ती सातत्याने कुलसुसंगत करण्याची जबाबदारी एखाद्या व्यासपीठाकडे अगोदरच असावी. असे व्यासपीठ बहुदा प्रसिध्धी लोलुपतेने फारसा गाजावाजा न करता ते काम करीत असावे किंवा पुरतेच बंद म्हणावे असे गतप्राण झाले असावे.

कोणती भाषा जास्त समृदध याच्या तुलनेत न जाता असे म्हणावेसे वाटते कि इंग्रजीने विज्ञान आणि साहित्य या प्रांतामध्ये सढळपणे विविध भाषांमधील शब्द लीलया अंतर्भूत केले आहेत आणि त्याचा परीणाम म्हणून आपण एखादा विचार संपूर्णतः इंग्रजीमध्ये व्यक्त करू शकतो. असा प्रकार मराठीच्या बाबतीतही होऊ शकतो नव्हे होतच आहे. भाषा हि सामान्यजनांच्या वापरातून जिवंत राहते आणि समृदध होते हे जर खरं आहे असे मानले तर कितीतरी नामे, क्रियापदे, क्रियाविशेषणे आणि इतर बरेच व्याकरण घटक अगोदरच मराठी म्हणून मान्यता पावले आहेत. उदा. माझा कॉन्टॅक्ट तुझ्या फोनबुक मध्ये सेव्ह कर!

जाता जाता: सध्याची वर्तमानपत्रे मराठी समृदध करण्याऐवजी अधिकच गचाळ करीत आहेत असे एक निरीक्षण आहे. सध्या नव्यानेच वापरात आलेली नवीन शब्द आणि त्यांचा पूर्वविष्कार याकडे एक नजर टाका. पाडकाम (जमीनदोस्त करणे), झाडपडीच्या घटना (वृक्ष उन्मळून पडण्याच्या घटना), येवा (धरणात आलेला नविन पाणीसाठा), ठराव पारीत करणे (ठराव मंजूर करणे). काही जण नव्याने रूढ होणारे शब्द संक्षिप्त आहेत असे समर्थन करतील पण ते शब्द वाचणे देखील किळसवाणे वाटते.

१००% सहमत!
मराठी वृत्त संस्थळे आणि वृत्तवाहिन्या यांची मराठी किळसवाण्या दर्जाची घाणेरडी झाली आहे!
कालचं उदाहरण : चांदणी चौकात पूल पाडल्यावर त्याचा मलबा उचलण्याचे काम बाकी आहे.

काल आठवडा शेवट चांगला झाला आणि हा धागा आणि त्यावरील प्रतिसाद वाचून आजची सोमवार निळाई पण गायब झाली.

सोपा शब्द? अतिरंजित?अवाजवी?फुललेलं?

यासाठी गुजराती - आवजो.
तमिळ - पापोंम. अप्राम पापोंम
मराठी - येतो/येते/या/भेटू पुन्हा/चलू का/ चालतो/नीघ आता/निंगू का?/निघतो/निघुया?

काही परदेशी, आकर्षक आणि अदबशीर वाटणारे रीतिरिवाज परंतु ते पाळताना वापरायचे शब्द मात्र मराठी असा काहीसा लेखकांचा आग्रह दिसतोय. नंतर प्रतिशब्दांचा शोध हे जे उपकथानक सुरु झाले त्यातही एका परकीय शब्दाला एकच मराठी प्रतिशब्द असा काहीसा अलिखित प्रवाद दिसतोय. हे दोन्ही प्रकार मला दुराग्रह वाटतात.

असे कितीतरी भारतीय, महाराष्ट्रीयन चालीरीती असतील त्या आपल्याच रितीरिवाजांना शोभून दिसत असतील. मठ्ठ्याचा भुरका मारणे, वरण भात ओरपणे या गोष्टी बुफे किंवा काट्या चमच्यांनी करण्याचा आग्रह जसा अनाठायी तसा मद्याचे प्याले उंचावताना काही तरी मराठीतच बोलायचे हेही अनाठायीच. एक आपलं सुचवून बघतोय. याला टीका समजण्याचे कारण नाही.

जाता जाता: ओव्हर हाइपड् याला वाजवीपेक्षा जास्तच गवगवा झालेले हा पर्याय सुचवावासा वाटतो.

लेगिंग्ज = तंगडीस

ओके आहे ना ?

- साधारण ज्या वस्तू मराठी भागात ( मुलुख हा शब्द येथे वापरणार होतो पण तो मूळ मराठी नसावा) निर्माण झाल्या नाहीत त्याला ओढून ताणून मराठी शब्द वापरू नये उदाहरण = फॅक्स , इमेल ..
पण त्याच बरोबर खालील पथ्य पाळता येईल का याचा विचार सर्वांनी करावा असे वाटते .

- चांगला मराठी शब्द अस्तित्वात असताना उगाच इतर भाषीय शब्द वापरू नये
उदाहरणे
-"रांगेत उभा राहिलो , कंटाळा आला" हे वापरण्याऐवजी "लायनीत उभा राहिलो बोअर झालो" .. या पेक्षा सरळ पूर्ण इंग्रजीत बोला ना मग ( ते हि धड नाही )
- जीजू??? मेव्हणे / साडू ?

चांगले आणि प्रामाणिक मराठी भाषा वापरा असे म्हणले कि लगेच त्याला "संकुचित वृत्ती असे म्हणले जाते " मग इतके फारसी शब्द तुम्ही कसे चालवून घेता ... (पारस निस फडणवीस दवाखाना ) असे विचारले जाते ... हो खरे आहे पण जो, पशिमेकडून आलेला आक्रमक समाज मराठी भागाशी संबंधित आला त्यांच्या मुळे झाली अशी भेसळ पूर्वी.. मान्य
पण म्हणून मुद्डमून अजून जास्त मराठीची तोड मोड करायची हे काही पटत नाही .