हिमाचल प्रदेश :कांगडा व चंबा सहल : भाग ५- बीर बिलिंग व बैजनाथ मंदिर

भाग ४ येथे वाचा

कालची संध्याकाळ पालमपूर येथील सौरभ वनविहारला फेरफटका मारून खूपच छान व्यतीत झाली होती. पालमपूर म्हणजे धौलाधर पर्वतरांगेच्याकुशीतील एक नयनरम्य ठिकाण. कांगड्यातील धर्मशाळा-मॅकलॉडगंजनंतर पालमपूर हेच मोठे शहर. येथील निसर्ग व आजूबाजूच्या परिसरातील किल्ला, मंदिरे या गोष्टींमुळे पर्यटनासाठी हे एक उत्तम ठिकाण. येथील थंड व आर्द्र वातावरण, पाऊस तसेच नदी, ओढे यामुळे मिळणारे मुबलक पाणी, पाण्याचा निचरा व्हावा म्हणून जमिनीचा उतार असे चहाच्या पिकासाठी अगदी उत्तम वातावरण. ब्रिटिशांनी या गोष्टी हेरून येथे चहा माळ्यांची लागवड केली.
धर्मशाळेत चहाच्या बागा पाहून झाल्या होत्या, यापूर्वीच्या सहलींमध्ये मुन्नार तसेच दार्जिलिंग येथेही चहाच्या मळ्यांमध्ये फिरणे झालेले असल्याने आज आम्ही तिकडे फिरकणार नव्हतो. पहाटे जाग आल्यावर सकाळचा फेरफटका मारण्यासाठी बाहेर पडलो. आमचे हॉटेल महामार्गावरील बाजारपेठेपासून बरेच आतमध्ये (४ किमी) मारन्डा या छोट्याशा गावात होते.

हॉटेलच्या एका दिशेस महामार्गाकडे जाणारा चिंचोळा रस्ता व दोन्ही बाजूला दाट झाडी असलेले जंगल आहे. काही जण या बाजूस भटकायला बाहेर पडले.
झाडीतून दिसणारा सूर्योदय

आम्ही विरुद्ध दिशेने चालू लागलो. चौकशीत समजले की पालमपूर रेल्वे स्टेशन अगदी हाकेच्या अंतरावर आहे. हळूहळू चालत स्टेशनला पोहचलो. अजून स्टेशनला जाग आलेली दिसत नव्हती.

पठाणकोट ते जोगिंदरनगर या दरम्यान ही नॅरो गेज (अडीच फुटी) रेल्वे चालते. अत्यंत धीम्या वेगामुळे पर्यटकांसाठी सोईस्कर नसली तरी स्थानिक लोकांसाठी खूपच उपयोगी. स्टेशनच्या बाहेर छोटीशी हेरिटेज गॅलरी आहे पण बंद असल्याने बघता आली नाही

स्टेशनवर एका फळ्यावर खूपच रोचक माहिती वाचायला मिळाली. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात १९४२ साली नगरोटा ते जोगिंदर नगर या मधील संपूर्ण रेल्वेच उचलून युरोपला नेण्यात आली होती. त्यानंतर १२ वर्षांनंतर लालबदूर शास्त्री यांच्या प्रयत्नाने १९५४ मध्ये ती पुन्हा सुरु करण्यात आली.

आता विद्युतीकरण किंवा आधुनिकीकरण झाल्याने बरीच उपकरणे बदलली आहेत. विस्मृतीत जाणारी काही जुनी यंत्रणा येथे पाहण्यास मिळाली.
रुळांचे सांधे बदलण्यासाठीचे खटके व टोल देण्यासाठी वापरात असलेले उपकरण.

सिग्नल यंत्रणा

रेल्वे स्टेशन आतील बाजूने व वेळापत्रक

स्टेशनच्या फलाटावर तसेच रुळांमधून चालत फेरफटका मारला. येथेच रुळांवर चालणारी ट्रॅक्टर उभी असलेली पहिली. यांचा उपयोग बहुतेक देखभाल दुरुस्तीच्या कामांसाठी होत असावा.

आज अनपेक्षितरित्या प्रभातफेरीतच एका सुंदर ठिकाणाला भेट दिल्या गेली होती. थोडावेळ थांबून हॉटेलला परत आलो.

सर्व आटोपून साडेनऊच्या सुमारास भटकंतीसाठी गाडी निघाली. कांगडा-मंडी हायवेला लागल्यावर पाऊण तासात (१८ किमी) बैजनाथ या ठिकाणी पोहचलो. येथील मंदिर खूप सुंदर आहे. आमच्यातील काही जणांना पॅराग्लायडिंग करायचे होते त्यामुळे येथे न थांबता आधी 'बीर' येथे जाऊन परतीच्या वेळी हे ठिकाण पाहण्याचे ठरले. बैजनाथमध्ये रस्ता काही भागात अरुंद असल्याने एकेरी वाहतूक सोडण्यासाठी सिग्नल यंत्रणा आहे. सर्व चालकही शिस्तीत वाहने चालवत असल्याने कुठेही कोंडीत न अडकता पुढे निघालो व पुढच्या अर्ध्या तासात बीर येथे पोहचलो.
बीर हे जोगिंदर नगर व्हॅलीतील एक छोटेसे खेडे. भारतातील पॅराग्लायडिंगचे प्रमुख ठिकाण म्हणून बिरची ओळख आहे. तिबेटी समुदायाचाही येथे रहिवास असून अनेक बुद्धमठ येथे आहेत.
बीर हे पॅराग्लायडर उतरण्यासाठीचे ठिकाण असून बिलिंग हे उड्डाणाचे ठिकाण आहे. त्यामुळे हे ठिकाण बीर-बिलिंग म्हणूनच ओळखले जाते. हे पॅराग्लायडिंगसाठी जगातील दोन नंबरचे उंच ठिकाण मानले जाते. १९१५ साली भारतातील पहिली विश्व पॅराग्लायडिंग प्रतियोगिता येथे भरवली गेली होती. बिरहून बिलींगचे रस्त्याने अंतर जवळपास १५ किमी असून दोन्ही ठिकाणांच्या उंचीत ८०० मीटर इतका फरक आहे. पॅराग्लायडिंगच्या तिकीट किमतीतच बीर पासून बिलिंगसाठी खाजगी गाडीने आपल्याला सोडण्यात येते, हवेत उडण्याच्या २० मिनिटाच्या वेळात आपल्याला बीर व्हॅलीचे अद्भुत दर्शन होते. तिकीट खर्च जवळपास २५००/- अधिक गोप्रो कॅमेरा ५००/-.

बिरला आमच्या गाडीच्या मालकाने सुचवलेल्या एजंटकडे आम्ही पोहचलो व तिकीटाची चौकशी केली. बिरला वातावरण स्वच्छ असले तरी बिलींगला दाट धुके असल्याने वाट पाहावी लागणार होती. हे लोक वॉकीटॉकी द्वारे बिलिंगशी सतत संपर्क साधून होते. वातावरण निवळण्यास कमीतकमी एक दीड तास तरी वेळ लागेल असे सांगण्यात आले. थोडा वेळ त्यांच्या कार्यलयाच्या बाहेर बसूनच वाट पहिली. आजूबाजूचा परिसर खूपच रम्य दिसत होता.

येथेच कामशेत येथे स्वत:ची पॅराग्लायडिंग संस्था असलेले श्री. कुलकर्णी यांची भेट झाली. (मध्यभागी हॅट घातलेले). ते व त्यांचे जावई तीन आठवड्यांपासून येथे मुक्काम ठोकून होते. देश-विदेशच्या विद्यार्थ्यासाठी सोलो पॅराग्लायडिंगचे प्रशिक्षण वर्ग ते येथे चालवतात.

बसून कंटाळा यायला लागल्यावर थोडा फेरफटका मारला. जवळच पॅराग्लायडरसाठीचा लँडिंग पॉईंट दिसला. येथे प्रशिक्षणार्थींचे बरेच वर्ग सुरु असलेले दिसले. मधूनच काही सोलो पॅराग्लायडर्स उतरतांना दिसत होते.

परत येऊन चौकशी केली. लहरी हवामानाने आम्हाला निराश करण्याचेच ठरवले होते. आज पॅराग्लायडिंगचा कार्यक्रम संपूर्ण दिवसासाठी रद्द करण्यात आला होता. थोडे निराश झालो तरी काही हरकत नाही आपण दुसरे एखादे ठिकाण पाहू असे म्हणून आम्ही आमचा मोर्चा येथील एका बुद्ध मठाकडे वळवला.
पालपुंग शेराबलिंग मठ वस्तीपासून थोडाअलिप्त व शांत ठिकाणी आहे. ५०० पेक्षा जास्त भिक्षूंची येथे राहण्याची व्यवस्था आहे.
भव्य बुद्ध मूर्ती. हा भविष्यातला बुद्ध आहे असे सांगण्यात आले. समोरच विरुद्ध बाजूस बुद्धाची दुसरी लहान मूर्ती आहे जी भूतकाळातील मानल्या जाते. भूतकाळापेक्षा भविष्यकाळासाठी विचार मोठे असावेत ही यामागची भावना.

थोडावेळ थांबून परतीच्या मार्गाला लागलो. सकाळी बघायचे बाकी राहिलेले बैजनाथ मंदिर येथे येऊन पोहचलो. बैजनाथ एकेकाळी किराग्राम म्हणून ओळखले जात असे. बैजनाथ मंदिर हे वैद्यांचा देव म्हणून शिवाला समर्पित आहे. रावणाने शंकराची उपासना केली होती व शंकर प्रसन्न झाल्यावर त्यांना लंकेला चलण्याविषयी विनंती केली होती. शंकराने नकार न देता लिंगस्वरूपात लंकेस घेऊन जाण्यास सुचविले. अट होती वाटेत लिंग जमिनीवर ठेवायचे नाही. काही कारणाने लिंग या जागेवर ठेवल्या गेले व ते कायमस्वरूपी येथे रुजले. या विषयी थोड्याफार फरकाने अनेक दंतकथा ऐकावयास मिळतात. शिवाचे उपासक मनुका व आहुका या दोन भावांनी १३ व्या शतकात या प्राचीन शिवलिंगासाठी मंदिर बांधले असे समजते.
मुख्य रस्त्याच्या बाजूलाच हे पश्चिममुखी मंदिर असून मंदिर भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) च्या अखत्यारीत आहे.

प्रवेश द्वाराच्या बाजूलाच गणेश व हनुमानाच्या मूर्ती आहेत

अनेक भग्न शिल्प, अवशेष प्रवेशद्वाराजवळच्या बंद खोलीत लोखंडी जाळीतून पाहावयास मिळतात.

प्रवेश करताच होणारे मंदिर दर्शन

मंदिराच्या प्रवेशद्वारासमोर एकामागे एक असे दोन नंदी आहेत. पहिला नंदी एका छोट्याशा मंडपात असून तो बसलेल्या स्थितीत आहे.दुसरा नंदी उभा असून याला मंडप वगैरे काहीही नाही. दोन नंदी असण्याचे कारण समजले नाही.

गर्भगृहात दगडी शिवलिंग व गणेश, विष्णू,लक्ष्मी च्या मूर्ती आहेत.

मंडपाचे छत

मंडपाच्या दोन्ही बाजूस (डाव्या व उजव्या) खिडक्या असून खिडकीच्या खांबांवर सुंदर मूर्तिकाम केलेले आहे. दोन्ही खिडक्यांचा एकत्र केलेला फोटॊ

मंदिराच्या आतील खांब,तुळ्या तसेच मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर नर्तक, वादक, अनेक देव देवता यांच्या प्रतिमा दिसतात. काही शिल्प ओळखता आली तरी माझ्यासाठी हे कठीण काम. येथे कोणी गाईडही मिळेना जो माहिती देऊ शकेल. भरपूर सुंदर सुंदर शिल्प आहेत येथे. सगळेच देता येणार नाहीत पण त्यातील काही फोटो एकत्र करून देत आहे. सोयीसाठी काही फोटोंना क्रमांकही दिले आहेत. जाणकारांनी प्रतिसादात यांची ओळख सांगितल्यास नंतर लेखात ही माहिती जोडता येईल.
गंगा-यमुना?

?

सूर सुंदरी?

?

?

कुबेर,राम?

बाह्य भिंत

मंदिराच्या दगडी कुंपणाच्या भिंतीवरही आतल्या बाजूने काही शिल्प दिसतात.
?

मंदिर नदीकडच्या बाजूने

येथून दिसणारा नदीकडचा भाग. (व्यास नदीची सहाय्यक नदी बिनवा)

मंदिर पाहून पालमपूरलसाठी परत निघालो. थोडावेळ बाजारपट्ट्यात फेरफटका मारला आणि अंधार पडता पडता हॉटेलवर परत आलो.

क्रमश: