झोप आता अविश्वसनीयरित्या सावध झाली आहे

स्वाभाविक आहे. हे स्थित्यंतर प्रत्येकाला जाणवते. मला तर आता रात्रीच्या प्रवासात अजिबात झोप येत नाही. म्हणून शक्यतो टाळतोच.

व्हेल कधीच झोपू शकत नाही

रोचक माहिती मिळाली. हा प्राणी कुतुहलजनक आहे खरा !

झोपेचे प्रमाण वाढले आहे. दिवसा

साठीच्या दशकातील सुमारे दहा ते पंधरा टक्के लोकांना दिवसा डुलक्या येतात. याची बरीच कारणे असू शकतात : 1. त्यांची रात्रीची झोप तुटक स्वरूपात होते. या मागे वारंवार लघवीला उठायला लागणे हे कारण असू शकते. 2. झोपेच्या दोन प्रकारांपैकी मंदतरंग झोप कमी होते 3. विविध सहव्याधी असल्यास ( वेदना, नैराश्य, इत्यादी).

या विषयावर इथे चार वर्षांपूर्वी स्वतंत्र लेख लिहिलेला आहे. त्या धाग्यावर उत्तम चर्चाही झाली आहे. ती पाहता येईल.

या विषयावर इथे चार वर्षांपूर्वी स्वतंत्र लेख लिहिलेला आहे. त्या धाग्यावर उत्तम चर्चाही झाली आहे. ती पाहता येईल.

रात्रीच्या वेळेस छापील मजकुराचे टेबल लॅम्पच्या पिवळ्या प्रकाशाच्या दिव्यातले (incandescent bulb) वाचन हे नैसर्गिक असते. ते पुरेसे वाचन थकवा आणून झोप येण्यास पूरक ठरते. या उलट कुठल्याही इ-स्क्रीनवरचे वाचन किंवा खोलीतील आधुनिक एलईडी बल्बच्या प्रकाशातल्या वाचनातून डोळ्यांवर विशिष्ट तरंगलांबीचा नीलप्रकाश पडत राहतो, जो मेंदूतील मेलाटोनिन आणि झोपेच्या अन्य यंत्रणांवर विपरीत परिणाम घडवतो. तसेच स्क्रीनवरील माध्यमे, ज्यात आपण सतत स्क्रोल करत राहतो ती व्यसन लावणारी असतातच. म्हणून मी असे करतो : रात्री सव्वा नऊच्या दरम्यान मोबाईल लॅपटॉप वाय-फाय हे सगळं बंद करून टाकतो. त्यानंतर छापील माध्यमातले क्लिष्ट वाचन करायला घेतो आणि त्याच्या जोडीला मंद आवाजात विविध भारती रेडिओ लावून ठेवतो. त्या वेळेतले संगीत साधारण ‘जुनं ते सोनं’ या प्रकारातले असते. त्यातली एखादी छान सुरावट सोबतीला घेऊन पलंगावर जातो. याने मला उत्तम झोप लागते.

अहो अबा, निद्राराणीचा प्रियकर होणं इतकंही सोपं नाही हं ;-) --- ईश्वरकृपेने मला झोपण्याची-उठण्याची काही तक्रार नाही तरीही काही गोष्टी मी कटाक्षाने पाळतो - झोपण्यासाठी - रात्री ९:५५ चा अलार्म* (हो, विश्वास ठेवा!) उठण्यासाठी - सकाळी ५:५५ चा अलार्म (शक्यतो अलार्म वाजण्याआधीच साडेपाच-पावणेसहा पर्यंत उठतो.) *साडेनऊ-पावणेदहानंतर कटाक्षाने फोन लॅपटॉप वापरत नाही. क्वचित एखादेवेळी दहानंतरही झोप येत नसेल तर युट्युब वर एखाद्या अर्ध्या तासाचा कंटाळावाणा ज्व्हिडिओ लावून बाजूला ठेवून देतो, दहा पंधरा मिनिटात हमखास झोप लागून जाते.

ह्यावर ऊपाय काय?? रात्री लवकर झोप यावी म्हणून काही टाॅनीक वगैरे घ्यावे का?? (दारू वगैरे नको.)

मद्यप्राश == निद्रानाश भरपूर खोबऱ्याच्या तेलाने तळपाय, पावले, पेंढऱ्या यांना चांगली मालिश करा, अतीगाढ झोप लागेल. --- माझ्या मते आदर्श झोप म्हणजे, अंथरुणावर पडल्यावर पाच-दहा मिनिटांत झोप लागावी, सकाळी उठल्यावर लगेच अंथरून सोडावे. अगदी ताजेतवाणे वाटावे आणि "अरे, आत्ताच तर झोपलो होतो, लगेच उठलो?" असे वाटावे.

अगदी असाच अनुभव. पहाटेनंतर अगदी चित्रपट पाहिल्यासारखे स्वप्न पडते. ते पडले नाही तर झोप नीट झाल्यासारखे वाटत नाही. पूर्वी परीक्षा जवळ आली की भरपूर झोप येत असे. पहाटे उठून कुठे जायचे असल्यास हटकून पहाटे तीन-चारपर्यंत झोप येत नाही. आणि चांगली झोप झाली नाही तर दिवसभर उत्साहही रहात नाही. अर्थात मधल्या काळात पूर्णवेळ रात्रपाळीत (१० ते ७) काम करताना फारसा त्रास झाला नाही.

झोपण्यापूर्वी दुधातून जायफळ योग्य मात्रेत घ्या, झोप नक्की येईल.

माझा सर्वात आवडता टाईमपास म्हणजे झोप! माझे सर्वात आवडतं पेय म्हणजे पाणी!

शत प्रतिशत सहमत. यात एक भर घालतो : माझा सर्वात आवडता चित्रपट म्हणजे मला झोपेत पडणारी स्वप्ने ! .. जाहिरात पाहतो सवडीने.. :)

घरी जायला साडे सहा होतात. साडे सातला सगळ्यांची जेवणं..... नऊ साडे नऊला आपोआप झोप यायला लागते.

अतिशय उत्तम जीवनशैली. ज्याना असे जमू शकते ते खरेच भाग्यवान ! हे नैसर्गिक जैविक चक्राला पूरक राहते. .. .. ज्यांना पुरेशी आणि वेळेत झोप लागत नाही त्यांच्यासाठी तज्ञ डॉनी सुचवलेला " झोपेच्या आधी ३:२:१ हा नियम " उपयुक्त आहे. तो जीवनशैलीशी निगडित आहे. जरूर वाचा .

झोपेचे कर्ज हा जो विषय आहे त्यावरील शास्त्रीय संकल्पना गेल्या एक-दोन दशकांमध्ये बदलत गेलेल्या दिसतात. “झोपेचे कर्ज : सत्य की मिथक?” या स्वरूपाचे स्फुट लेखन जालावर वाचायला मिळते. यावर सखोल विश्वासार्ह माहिती मिळावी म्हणून काही विज्ञान-निबंधांचा शोध घेतला. त्यातून असे मुद्दे मिळाले : १. झोपेचे कर्ज “वसूल” करण्याबाबत व्यक्तीभिन्नता आहे. काही लोक ते आठवड्याच्या अखेरीस वसूल करतात आणि काही जण करू शकत नाहीत. अशा दोघांचाही शास्त्रीय अभ्यास झालाय. २. जर आठवड्यातली अपुरी झोप भरून काढली गेली नाही तर शरीरावर जे दुष्परिणाम होतात ते आठवड्या-अखेरीस “वसूल” करण्याने देखील होतात(च) असं दिसलं आहे. म्हणजेच, रोज नियमित स्वरूपात पुरेशी झोप मिळालेली चांगली. ३. झोपेचे कर्ज “वसूल” झालेच नाही तर आकलनावर आणि मेंदूच्या तत्सम कार्यांवर खरंच परिणाम होतो का ? याबाबतीत एक महत्त्वाची माहिती अशी मिळाली :

These experiments also reveal that individuals differ markedly in their cognitive vulnerabilities to sleep restriction, which suggests a trait-like (possibly genetic) basis for the response.

म्हणजेच, प्रत्येकाच्या शरीरधर्मानुसार (? जनुकीय घटनेनुसार), कमी झोप मिळण्याचे दुष्परिणाम हे सुद्धा व्यक्तीसापेक्ष आहेत.

अलिकडेच एक अमेरीकन शेंदूर फासलेला दगड भारतीयांनी ७० तास काम करायला हवे असले सल्ले देत होता त्याची आठवण झाली.

रेल्वेचे मोटारमेन कधी तक्रार करत नाही असं ऐकून आहे.

गणेश कुलकर्णी या ट्रेन लोकोपायलटनी त्यांच्या व्यवसायिक अनुभवावर हे पुस्तक लिहिलेले आहे. पूर्वी मी त्यांचे दोन लेख अंतर्नाद मासिकात वाचले होते. त्यातला एक मुद्दा सांगतो. त्यांच्या झोपेच्या वेळा कामानुसार कुठल्याही आणि बदलत्या असायच्या आणि आजूबाजूला प्रचंड कोलाहल असलेल्या वातावरणातच त्यांना झोपावे लागे. त्याचा परिणाम ते सुट्टीवर घरी असतानाही झाल्याचा जाणवला. कधी कधी त्यांची बायको त्यांना प्रेमाने हलकेच जागे करायला जायची तेव्हा ते एकदम दचकून ओरडल्यासारखे करायचे. त्यावर बायको म्हणायची की, अरे मीच आहे, घाबरलास कशाला? हे पाहता, झोपेच्या वेळा कायमच अनियमित राहिल्यास वागण्यात असे काही बदल होऊ शकत असावेत. .. एखाद्या व्यवसायात पडल्यानंतर दहा-पंधरा वर्षांनी व्यवसाय बदलणे किती जणांना शक्य होईल ? सांगता येत नाही..

याविषयी खुप मतमतांतरे वाचत आहे. एका गटाचे म्हणणे आहे की हे बरोबर आहे याने मुलांची झोप व्यवस्थित होईल. तर दुसऱ्या गटाचे म्हणणे आहे की असं कसं 'सकळी लवकर उठण्याची योग्य सवयींपासून मुलांना दूर करतं आहोत.' मी पहिल्या गटात जाईन, वयानुसार लहान मुलांना झोप १० तास हवीच. शरीर तापमान ही झोप चांगली यावी यासाठी कमी पाहिजे असं आत्ताच वाचलं , तेव्हा यासाठी काय करता येईल.गैजट झोपेच्या १ तास आधी वापरणं खरोखरच फायदेशीर आहे. अतिशय बहुमूल्य कसा लेख आहे _/\_

सर्वप्रथम उत्तम मुद्देसूद प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद !

'निद्रा ही प्रीति आणि किर्ती यांची सख्खी बहीण आहे.

हे केवळ अप्रतिम ! आवडले म्हणजे आवडलेच. बाकी पहिल्या तीन प्रश्नांची उत्तरे शांतपणे वाचून सवडीने देतो.

१. दिवसभरात मिळविलेली माहिती झोपल्यावर मेंदूच्य्या रॅमवरून व्यवस्थित मांडणी करून मेंदूच्या एचडी ड्राईव्हमध्ये नोंदली जाते

होय, ते याच तत्वावर आहे. हे पाहा :

२. सायकल चालवणे, चित्रकला, खेळातली कसबे इ. दिवसभरात शिकलेल्या गोष्टीदेखील झोपल्यावरच कायम होतात हे खरे काय?

होय, यांच्यात पण झोपेचा वाटा आहे. आपण ज्या निरनिराळ्या कला आणि कसबे आत्मसात करतो त्यांच्याबाबत असे म्हणता येईल : १. सायकल चालवणे हे ‘motor’ या प्रकारचे कसब आहे. त्याची कायमस्वरूपी स्मृती मंदतरंग झोपेच्या तिसऱ्या टप्प्यात - म्हणजेच गाढ झोपेत- होते . २. भाषाविकास, गणिते सोडवणे आणि विविध समस्यांची उकल ही कसबे कायमस्वरूपी होण्यात खळबळजनक झोपेचा वाटा महत्त्वाचा.

३. डायाझीपाम, लॉरेझीपाम, बार्बीच्युरेट्स, क्लोरप्रोमिझीन्स इ. औषधांनी झोप येते त्यात शांतनिद्रा वाढते की खळबळनिद्रा वाढते.?..... या विविध झोपेत गुणात्मक फरक काय?

वरील औषधांचे दोन गटात वर्गीकरण होते : १. मन शांत करणारी औषधे (sedatives , उदा. डायझीपाम) : यांच्यामुळे गुंगी आल्यासारखे वाटते पण मूलतः ती झोप आणणारी औषधे नव्हेत. २. झोप आणणारी औषधे (hypnotics, उदा. बार्बीच्युरेट्स) : ही झोपेच्या बहुतेक सर्व प्रक्रियांवर परिणाम करतात आणि झोपेच्या नैसर्गिक संरचनेत बदल घडवतात. या विविध औषधांच्या गुणधर्मांमध्ये काही ना काही फरक आहे. काही औषधे खळबळजनक झोपेच्या तर अन्य काही मंद झोपेतील गाढनिद्रेच्या कालावधीवर परिणाम करतात. या औषधांचे परिणाम व्यक्तीसापेक्ष असू शकतात. या औषधांमुळे येणारी झोप बऱ्याचदा तुटक स्वरूपात असू शकते. परिणामी रुग्ण मध्येच वारंवार जागा होऊ शकतो.