प्रा. जयंत नारळीकर यांना श्रद्धांजली

भारतीय खगोलशास्त्र आणि सैद्धांतिक भौतिकशास्त्र यांचे दिग्गज प्रा. जयंत नारळीकर यांचे नुकतेच निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने केवळ भारतीय विज्ञानच नाही तर जागतिक विज्ञानसमाजानेही एक महान विचारवंत, संशोधक आणि समाजसुधारक गमावला. त्यांनी विज्ञानाच्या प्रत्येक अंगाने भारतीय तरुण पिढीसाठी मार्गदर्शन केले, वैज्ञानिक विचारांना जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवले आणि विज्ञानप्रेमी बालकांच्या मनात विज्ञानाविषयी उत्सुकता निर्माण केली.

त्यांची छोटीशी ओळख आणि श्रद्धांजली !

जयंत नारळीकर यांचा जन्म १९ जुलै १९३८ रोजी कोल्हापूर येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव विष्णू वामन नारळीकर, जे स्वतः गणिताचे प्राध्यापक होते. त्यांच्या आई मीनाक्षीबाई या देखील संस्कृत भाषेच्या विदुषी होत्या. त्यामुळे एकाच घरात गणित आणि भाषा यांचा संगम असलेले संस्कार त्यांना लाभले.ते बालपणापासूनच बुद्धिमान, कुतूहलशील आणि अभ्यासू होते. शिक्षणात त्यांची विशेष गती होती. शालेय जीवनातच त्यांची गणित आणि भौतिकशास्त्रातील गोडी स्पष्ट झाली होती.

नारळीकर यांनी आपले उच्च शिक्षण कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी येथे पूर्ण केले. त्यांनी जगप्रसिद्ध गणितज्ञ फ्रेड हॉयल यांच्या मार्गदर्शनाखाली खगोलशास्त्र आणि ब्रह्मांडशास्त्र (Cosmology) मध्ये संशोधन केले. हॉयल-नारळीकर यांची "Steady State Theory" ही Big Bang Theory ला पर्याय देणारा सिद्धांत होता. या सिद्धांतामुळे ते जगभर प्रसिद्ध झाले.त्यांनी General Theory of Relativity, Quantum Cosmology, आणि Structure of the Universe यांवर मोलाचे संशोधन केले. त्यांच्या नावावर अनेक peer-reviewed journals, शोधनिबंध आणि संशोधन पत्रिका आहेत. त्यांनी विज्ञानाला नव्या दृष्टीकोनात समजावून सांगण्याचा नेहमीच प्रयत्न केला.

वैज्ञानिक कारकिर्दीतील महत्त्वाचे ब्रेकथ्रू नारळीकर यांचे संशोधन विशेषतः सैद्धांतिक खगोलशास्त्र, कॉस्मोलॉजी (विश्वशास्त्र) आणि गुरुत्वाकर्षणशास्त्र या क्षेत्रांत अतिशय महत्वाचे ठरले. त्यांनी फ्रेड होयल यांच्यासोबत "Steady State Theory" या विश्वविकासाच्या सिद्धांतावर काम केले, जो बिग बँग सिद्धांताचा पर्याय होता. या सिद्धांतानुसार विश्व नेहमीच एकसारखे राहते, नव्याने तयार होत असते, आणि त्यात कोणताही प्रारंभ किंवा अंत नसतो.तसेच नारळीकरांनी Conformal Gravity Theory या गुरुत्वाकर्षणाच्या नवीन सिद्धांतावरही संशोधन केले, ज्यामुळे विश्वाच्या विस्ताराचे नवे अर्थ समजून घेण्यास मदत झाली. त्यांचे हे संशोधन अनेक आंतरराष्ट्रीय विज्ञान परिषदांमध्ये मान्य झाले.

नारळीकर यांनी मराठी आणि इंग्रजी दोन्ही भाषांत अनेक पुस्तकं लिहिली, ज्यातून विज्ञान जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचा त्यांचा मुख्य हेतू होता. त्यांची काही प्रसिद्ध पुस्तके:"फ्लाइंग सायंटिस्ट" (Flying Scientist) — यात त्यांनी आपल्या आयुष्यावर आधारित कथा लिहिल्या आहेत, ज्यातून विज्ञानाचा रसशास्त्र सोप्या भाषेत समजावून दिला आहे."Big Bang to Steady State" — विश्वाच्या उत्पत्तीवर आणि विकासावर एक सैद्धांतिक अभ्यास."The Return of the Goddess" — विज्ञान आणि मानवतेच्या एका समृद्ध सख्यतेवर आधारित पुस्तक."An Introduction to Cosmology" — खगोलशास्त्रावर विद्यार्थ्यांसाठी सोप्या भाषेत मार्गदर्शक.तसेच त्यांनी मुलांसाठी विज्ञान सुलभ करणाऱ्या अनेक लेखनकार्यक्रमांमध्ये भाग घेतला, विज्ञान प्रदर्शनांचे आयोजन केले आणि विज्ञानविषयक प्रश्नोत्तरे आयोजित करून मुलांमध्ये विज्ञानाविषयी रस निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.

मराठी विज्ञान साहित्यातील नारळीकरांनी ठसा उमटवला . मराठी भाषेत विज्ञानकथा (Science Fiction) ही एक नव्याने संकल्पना होती आणि जयंत नारळीकरांनी या क्षेत्रात मोलाची भर घातली. त्यांनी विज्ञानाला फक्त शास्त्रीय परिभाषांपुरते मर्यादित न ठेवता, त्याला कथेच्या माध्यमातून सर्वसामान्यांपर्यंत सोप्या भाषेत पोहोचवले. त्यांनी विज्ञानाची जादू आणि त्याच्या शोधांची मजा मुलांना आणि सामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचवली.त्यांची काही प्रसिद्ध मराठी पुस्तके आणि विज्ञानकथासंग्रह खालीलप्रमाणे:
“पृथ्वीच्या पलीकडे” — ही त्यांची एक अतिशय लोकप्रिय विज्ञानकथा आहे, ज्यामध्ये त्यांनी अंतराळ, ग्रह आणि भविष्यातील तंत्रज्ञान यांची सर्जनशील कल्पना मांडली आहे.
“ज्ञानयज्ञ” — विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि मानवतेच्या प्रगतीवर आधारित एक प्रेरणादायी पुस्तक, ज्यामुळे विज्ञानाचा एकात्मिक दृष्टिकोन मराठी वाचकांपर्यंत पोहोचला.
“विज्ञानाचे स्वप्न” — यात त्यांनी विज्ञानाच्या विविध पैलूवर लिहिले आहे, विशेषतः नव्या तंत्रज्ञानाचा समाजावर होणारा परिणाम समजावून सांगितला आहे.
“सृष्टीची गुंतागुंत” — हे पुस्तक विज्ञानाचे गूढ आणि विश्वाच्या निर्मितीचा शोध घेणाऱ्या सामान्य वाचकांसाठी लिहिलेले आहे.

या पुस्तके आणि विज्ञानकथांनी मराठीतील विज्ञानसाहित्याला एक नवे क्षितिज दिले . नारळीकरांनी विज्ञान आणि कल्पनाशक्तीचा सुंदर संगम घडवून आणला, ज्यामुळे मुलांमध्ये आणि तरुणांमध्ये विज्ञानाविषयी रस निर्माण झाला.विज्ञानकथांमधील महत्त्वनारळीकरांनी केवळ विज्ञानाचे कडक नियम नव्हे तर त्यातील उत्सुकता, आश्चर्य आणि शोधाची भावना वाचकांपर्यंत नेली. त्यांच्या कथांमध्ये विज्ञानातील गुंतागुंतीच्या संकल्पनाही इतक्या सोप्या भाषेत मांडल्या गेल्या की त्या कोणत्याही वयाच्या वाचकाला समजतील असे झाल्या. त्यामुळे त्यांना ‘मराठी विज्ञानकथेचे जनक’ म्हटले जाते.

नारळीकरांनी विज्ञानावर मराठी माध्यमात केलेले कार्य केवळ साहित्यापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी विज्ञान विषयक शाळा, प्रदर्शनं आणि सार्वजनिक व्याख्याने घेतली, ज्यामुळे विज्ञानाचा उत्साह वाढवला. तसेच त्यांनी विज्ञानसाहित्याचा प्रचार-प्रसार करण्यासाठी विविध मराठी मासिकांत विज्ञानकथा आणि विज्ञानावर आधारित लेख नियमित लिहिले.

नारळीकरांनी टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (TIFR) मध्ये काम केले.
1988 मध्ये Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics (IUCAA), पुणे ची स्थापना केली आणि ते पहिले संचालक झाले.ते भारत सरकारच्या विविध विज्ञानविषयक सल्लागार समित्यांचे सदस्य राहिले.
त्यांनी UNESCO, Royal Astronomical Society, आणि International Astronomical Union यासारख्या संस्थांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले.

पुरस्कार आणि सन्मान

प्रा. नारळीकर यांना भारत सरकारने Padma Bhushan (1965) आणि Padma Vibhushan (2004) या राष्ट्रपदकांनी सन्मानित केले. त्यांच्या नावावर इतरही अनेक पुरस्कार आहेत.
  जयंत नारळीकर हे माणूस म्हणूनही तितकेच मोठे होते जितके वैज्ञानिक. ते प्रामाणिक, विनम्र, विचारशील, आणि निस्पृह स्वभावाचे होते. त्यांनी कधीही प्रसिद्धीचा हव्यास केला नाही. पुण्यातील साधं आयुष्य जगत त्यांनी शिस्त, संयम आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन जपला.