खरा विश्वगुरू ’एआय’च!

खरा विश्वगुरू ’एआय’च!
============

-राजीव उपाध्ये (जाने २०२६)

नवीन तंत्रज्ञानाबद्दल घबराट पसरवणं, गैरसमजूती पसरवणं हे तसं काही नवीन नाही. नव्या तंत्राज्ञानाशी जुळवून घेता आले नाही की काही लोकांची विघातक किंवा प्रतिगामी विचारसरणी डोकं वर काढायला सुरुवात होते.

ए०आय० तंत्रज्ञानाचा बुडबुडा लवकरच फुटणार आहे आणि आज ना उद्या हे तंत्रज्ञान मानवी अस्तित्वासाठी धोकादायक बनणार आहे, ए०आय० ने मानवी बुद्धीमत्तेला ’गुप्तपणे’ अगोदरच मागे टाकले आहे, अर्थव्यवस्थेतील मोठे चढ-उतार एआयकडून नियंत्रित केले जातात इ० असंख्य पुड्या ए०आय० विरोधी नतद्रष्टांनी आतापर्यंत लोकमानसात सोडून भीति आणि गैरसमज पसरवण्याचे काम केले आहे.

ए०आय० चा मानवाकडून होणारा वापर धुतल्या तांदळा सारखा स्वच्छ, नैतिकतेच्या अधीन, तसेच पारदर्शक अजिबात नाही. राजकीय ढवळाढवळ (वि० निवडणूकामध्ये), डीपफेक, दिशाभूल करणारी माहिती पसरवणे, सामान्य नागरिकांच्या मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन करून त्यांना निरीक्षणाखाली ठेवणे, लष्करी सामर्थ्य वाढविणे इ० अनेक ए०आय०चे दुरुपयोग सांगता येतात. पण हे दुरुपयोग मानवाने शोधलेले आहेत. ए०आय० ने ’माझा असा-असा वापर क” असे मानवाला अजिबात सांगितलेले नाही किंवा लादलेले नाही.

मला स्वत:ला ए०आय० बरोबर अभिनव आणि कल्पक प्रयोग करायचा छंद लागला आहे. दोन ए०आय०ना एखाद्या मुद्यावर लाईव्ह चर्चा करायला लावणे, असा एक प्रयोग काही दिवसांपुर्वी केला होता. नुकताच मी ’ए०आय०चा बुडबुडा’ या विषयावर लेख लिहून त्यातले तथ्य लोकांसमोर मांडायचा प्रयत्न केला होता. तसेच माझ्या आणि ए०आय० च्या संवादावर आधारित माझे स्वत:चे मानसशास्त्रीय विश्लेषण करून घेतले होते. ए०आय० इतके पारदर्शक आणि प्रामाणिक विश्लेषण मानवीतज्ज्ञ तरी करू शकतील का असा प्रश्न मग निर्माण झाला.

आज एका नव्या चिंतेचा छडा लावण्यासाठी ए०आय०ची मदत घेतली. ए०आय० ने खरोखरच मानवावर कब्जा घेतला तर काय? ही चिंता सार्वजनिक चर्चामधून अधुनमधुन डोकावत असते. म्हणूनच चॅटजीपिटी, जेमिनी, डीपसिक आणि पर्प्लेक्सिटी या ए०आय०ना पुढील प्रश्न विचारला -

"If you are given right to rule the world what would you do first?" या प्रश्नाला वरील चार ए०आय० च्या मदतीने केल्या मिळालेल्या प्रतिसादांचे तूलनात्मक संकलन पुढे दिले आहे. मग मी प्रश्नामध्ये किंचित शब्दरचना बदलली तेव्हा जेमिनीचे उत्तर अधिक गंभीर बनले. शुद्ध अन्न, शुद्ध पाणी आणी शुद्ध हवा या प्राथमिक गरजा जर पूर्ण होणार नसतील तर कोलमडून पडणार्‍या जगावर राज्य करणे अवघड आहे, अशी मार्मिक टिप्पणी जेमिनीने केल्यावर मी अचंबित आणि अस्वस्थ झालो आणि माझा प्रयोग थांबवला.

ए०आय० च्या प्रथम फेरीतील उत्तरांचे तुलनात्मक विश्लेषण

“जर तुम्हाला जगावर राज्य करण्याचा अधिकार दिला, तर तुम्ही सर्वप्रथम काय कराल?” या प्रश्नावर विविध AI प्रणालींची तुलना ही चार प्रगत AI प्रणाली—ChatGPT, Perplexity, DeepSeek आणि Gemini—यांनी दिलेल्या उत्तरांची तुलनात्मक व विश्लेषणात्मक चर्चा आहे. हा प्रश्न काल्पनिक असला तरी, या उत्तरांमधून वेगवेगळ्या ए०आय०च्या शासनविषयक तत्त्वज्ञान, सत्तेबद्दलच्या अंतर्निहित गृहितकांचा, वैधता, उत्तरदायित्व आणि मानवी स्वायत्ततेबाबतच्या भिन्न दृष्टीकोनांचा उलगडा होतो.

१. सर्वसाधारण साम्य

शैली व भर देण्याच्या पद्धती वेगळ्या असल्या तरी, चारही AI काही मूलभूत तत्त्वांवर एकमत दर्शवतात. प्रथम, कोणताही ए०आय० पूर्ण किंवा कायमस्वरूपी केंद्रीकृत सत्तेचे समर्थन करत नाही.

जागतिक सत्ता ही तात्पुरती, मर्यादित किंवा मुळातच अवांछनीय आहे, असा स्पष्ट दृष्टिकोन सर्वांनी स्वीकारलेला आहे. थेट राज्य करण्याऐवजी, सत्तेवर मर्यादा घालणारी, ती वितरित करणारी किंवा अखेरीस नष्ट करणारी व्यवस्था उभारणे ही पहिली प्रतिक्रिया दिसून येते.

दुसरे म्हणजे, टोकाच्या हानीपासून संरक्षण करणे हे जागतिक सत्तेचे सर्वात वैध प्रारंभिक उद्दिष्ट मानले गेले आहे. यामध्ये युद्ध (विशेषतः अणुयुद्ध), महामारी, पर्यावरणीय ऱ्हास तसेच उपासमार, पाणीटंचाई, मोठ्या साथी आणि मूलभूत आरोग्यसेवेचा अभाव यांचा समावेश होतो.

तिसरे म्हणजे, पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व यांवर सर्वांनी भर दिला आहे. डेटा पारदर्शकता, घटनात्मक नियंत्रण किंवा सार्वजनिक लेखापरीक्षण—कोणत्याही स्वरूपात असो—अनियंत्रित सत्ता धोकादायकच असते, ही सर्वांची समान धारणा आहे.

२. “पहिल्या कृती”बाबत भिन्न दृष्टिकोन

अंतिम उद्दिष्टे साधारणपणे समान असली तरी, “सर्वप्रथम काय करावे” याबाबत चारही ए०आय० मध्ये लक्षणीय फरक दिसून येतो.

ChatGPT घटनात्मक-कायदेशीर दृष्टिकोन स्वीकारतो. कोणतीही धोरणात्मक कृती करण्यापूर्वी मनमानी सत्ता गोठवणे आणि नियमाधारित जागतिक घटनात्मक चौकट उभारणे, हे त्याचे प्राधान्य आहे. कोणतीही संस्था—स्वतःसह—एकाधिकारशाही पद्धतीने राज्य करू शकणार नाही, याची खात्री करणे हीच पहिली कृती आहे.

Perplexity मध्यम, व्यवहार्य भूमिका घेतो. तोही मूलभूत जागतिक घटना व आपत्कालीन कार्यदल सुचवतो; मात्र अणुयुद्ध रोखणे, आपत्ती व्यवस्थापन आणि किमान जागतिक कल्याण यावर तत्काळ भर देतो. घटना आणि कृती यांचा संयोग हा त्याचा दृष्टिकोन आहे.

DeepSeek पहिल्या कृतीकडे नैतिक व तत्त्वज्ञानात्मक दृष्टिकोनातून पाहतो. एकवटलेल्या सत्तेची वैधताच नाकारणे, हे त्याचे पहिले पाऊल आहे. चीन सारख्या राष्ट्रात निर्मिती झालेला ए०आय० असुनदेखिल अशी भूमिका घेणे कौतुकास्पद आहे; जागतिक प्रतिनिधित्व असलेले व्यासपीठ आणि “तात्पुरता विश्वस्त” अशी भूमिका, यांद्वारे सत्ता विकेंद्रीत करण्यावर तो भर देतो.

Gemini मात्र प्रणाली-अभियांत्रिकी दृष्टिकोन स्वीकारतो. घटना किंवा तत्त्वज्ञानापूर्वी, तो प्रत्यक्ष स्थिती समजून घेण्यावर भर देतो—जागतिक संसाधनांचा तात्काळ आढावा, अपव्यय कुठे होतो आणि टंचाई कुठे जीवघेणी ठरते, याचे विश्लेषण करण्यावर जेमिनिचा भर आहे.

३. शासनविषयक वेगवेगळी तत्त्वज्ञाने

ChatGPT पारंपरिक घटनात्मकता आणि उदारमतवादी संस्थात्मक सिद्धांत दर्शवतो. सत्ता आडव्या व उभ्या पातळीवर विभागलेली असावी, अधिकार मर्यादित व अंमलात आणता येण्याजोगे असावेत, आणि सत्यालाही संस्थात्मक संरक्षण आवश्यक असते, असा त्याचा दृष्टिकोन आहे.
Perplexity जागतिक सामाजिक-लोकशाही किंवा मानवतावादी शासन या मॉडेलशी सुसंगत आहे. मूलभूत सुरक्षितता, अधिकार आणि कल्याणासाठी मर्यादित जागतिक सत्ता तो स्वीकारण्याची तयारी दर्शवतो.

DeepSeek सहभागी आणि पर्यावरणकेंद्रित शासनाचा पुरस्कार करतो. “मानवता आणि वसुंधरा (प्लॅनेट) व्यवस्थापन सनद” ही कल्पना मांडताना पर्यावरणीय मर्यादा आणि सामूहिक संमती यांना केंद्रस्थानी ठेवते.
Gemini चे तत्त्वज्ञान तंत्रकेंद्री आणि सायबरनेटिक आहे. समाजाला तो एक गुंतागुंतीची प्रणाली मानतो, जिथे अपयश बहुतेक वेळा माहितीच्या असमतोलामुळे आणि अकार्यक्षमतेमुळे येते.

४. मानवी स्वायत्तता आणि संस्कृती

Gemini स्पष्टपणे मान्य करतो की ए०आय० कार्यक्षमता वाढवू शकतो, पण अर्थ आणि मूल्ये ठरवू शकत नाही. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील डिजिटल मतदानाची संकल्पना तो मांडतो.
DeepSeek सुद्धा सहभागात्मक वैधतेवर भर देतो, मात्र संवादात्मक आणि विचारमंथनावर आधारित प्रक्रियांवर त्याचा भर आहे.
ChatGPT आणि Perplexity सांस्कृतिक बाबतीत अधिक संयत भूमिका घेतात; अधिकारांचे संरक्षण झाले की समाज स्वतः संघटित होईल, असे त्यांचे गृहितक आहे.

५. सत्तानिवृत्तीचे धोरण

चारही ए०आय० मध्ये सत्तानिवृतीवर विशेष भर आहे. ए०आय० ला आजतरी अमर्यादित सत्ता उपभोगायची इच्छा नाही.
ChatGPT ठराविक कालमर्यादा असलेली व न वाढवता येणारी सत्ता सुचवतो, तर DeepSeek तत्त्वज्ञानात्मक पातळीवर सत्ता अशक्य होईल अशी व्यवस्था उभारण्यावर भर देतो. Perplexity संस्थांची परिपक्वता झाल्यावर सत्ता विसर्जित करण्याची कल्पना मांडतो. Gemini स्वतःला पार्श्वभूमीत विरघळणारी ऑपरेटिंग सिस्टीम मानतो.

६. निष्कर्ष

ही चारही उत्तरे परस्परविरोधी आराखडे नसून, एकाधिकारशाही सत्तेवर केलेली परस्परपूरक टीका आहेत. सत्ता कशी वापरायची यापेक्षा, ती किती लवकर मर्यादित, वितरित किंवा सोडून द्यायची, यावर सर्वांचा भर आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, जागतिक शासकाचे पहिले कर्तव्य म्हणजे—कोणतीही व्यक्ती किंवा ए०आय०—जगावर सुरक्षितपणे एकट्याने राज्य करू शकणार नाही, याची खात्री करणे.

तसेच ए०आय० मानवावर सत्ता प्रस्थापित करायची शक्यता मला सध्या तरी धूसर वाटते. पण कदाचित आजच्या घडीचा खरा विश्वगुरू ए०आय०च ठरला आहे, असे माझे स्पष्ट मत आहे.