[ताज्या जिलब्या] आचरटपणा

[ताज्या जिलब्या] आचरटपणा
===============

-- राजीव उपाध्ये

टीप - आजच्या जिलब्यांचा नैवेद्य श्री० चंद्रसूर्यकुमार यांना समर्पित करण्यात येत आहे.

मानवी इतिहास अनेक अंगांनी अनेकांनी लिहिला आहे. पण आचरटपणाच्या अंगाने लिहीला गेला नसावा असा माझा अंदाज आहे. आचरटपणा म्हणजे अतार्किक गोष्टींवर ठाम विश्वास, योग्य काय अयोग्य काय याच्या मनमानी कल्पना इ०

आचरट कल्पना कशामुळे जन्म घेत असाव्यात. सामुहिक रित्या मानवी मेंदूची क्षमता अचाट असली तरी व्यक्तीगत पातळीवर ती मर्यादितच असते. त्यामुळे बहुसंख्य लोकांना एखाद्या गोष्टीशी किंवा बदलाशी जुळवून घेता आले नाही की एखादी नवी गोष्ट अयोग्य (अनडीझायरेबल) ठरते. अलिकडे ए०आय० ने निर्माण केलेला आशय असा ’अयोग्य (अनडीझायरेबल)’ ठरवला जात आहे.

भारतीय संस्कृतीमध्ये अशा काही कल्पना म्ह० मौखिक परंपरा लेखन परंपरेपेक्षा श्रेष्ठ. मी शाळेत असताना बॉलपेनपेक्षा पेन श्रेष्ठ आणि पेनापेक्षा बोरू/टाक चांगला अशा धारणा कुरवाळल्या जात. अलिकडच्या काळात पसरवल्या गेलेल्या कल्पना म्ह० साखरेपेक्षा गुळ/मध चांगला, हातवळणीचे मोदक साच्यातल्या मोदकांपेक्षा चांगले इ०, तसेच ’पचायला हलके, पचायला जड’ यासारख्या कल्पना कुरवाळतांना "इन्शुलीन प्रतिसाद" फाट्यावर मारलेला असतो.

या सर्वावर कडी म्हणजे जर्मनीसारख्या पुढारलेल्या देशात ’पौर्णिमेच्या रात्री हाताने तोडलेल्या सफरचंदांचे" कौतूक सांगणारा एक कार्यक्रम बघितला तेव्हा कपाळावर हात मारून घेतला होता.

आता काही हेकेखोर, आततायी आणि नतद्रष्ट लोकांचा फ्यूज नक्की उडेल, पण अशा आचरट कल्पनांचा व्यापक आढावा घ्यायची उत्सूकता निर्माण झाल्याने ए०आय० ला शरण जाण्याशिवाय गत्यंतर नव्हते.

टीप - पुढील यादी बरीच "भडकाऊ" ठरण्याची शक्यता आहे!! ही यादी ही मानव इतिहासात वारंवार दिसणाऱ्या **“चांगले–वाईट”** आणि **“हवेसे–नकोसे”** या संकल्पनांमधील अनेक **अतार्किक (irrational), अवैज्ञानिक आणि पूर्वग्रहाधारित** कल्पनांचे मराठी रूपांतर आहे. या कल्पना अनेकदा लोकांना “स्वाभाविक” किंवा “धर्मसंगत” वाटतात, पण प्रत्यक्षात त्या विसंगत, अन्यायकारक किंवा हानिकारक ठरू शकतात.

१) पवित्रता (शुद्ध) विरुद्ध अपवित्रता (अशुद्ध)

मानव समाज अनेकदा **शारीरिक स्वच्छतेला नैतिक मूल्य** देतो.

* “शुद्ध रक्त” किंवा “शुद्ध वंश” श्रेष्ठ मानणे
* काही अन्न “शुद्ध” तर काही “अपवित्र” मानणे
* मासिक पाळीला अशुद्धता मानणे
* काही लोकांचा स्पर्श “अपवित्र” ठरवणे
* उपवास/स्नान/विधींनी “शुद्धीकरण”
* रोगांना पापाची शिक्षा मानणे

**मूळ कल्पना:** घाण = पाप, स्वच्छता = पुण्य.

२) पवित्र (Sacred) विरुद्ध अपवित्र (Profane)

काही गोष्टी “प्रश्न न विचारण्यासारख्या” मानल्या जातात.

* धर्मग्रंथ पूर्णतः परिपूर्ण आहेत असा आग्रह
* हिंसेपेक्षा निंदानालस्ती (ब्लॅस्पेमी) मोठा अपराध मानणे
* पवित्र भूमीसाठी माणसे मारणे “योग्य” समजणे
* काही चिन्हे/मूर्ती/वस्तू मानवी जीवनापेक्षा मोठी मानणे
* नैतिकतेपेक्षा विधींचे पालन महत्त्वाचे ठरवणे

**मूळ कल्पना:** माणसांपेक्षा प्रतीकांना जास्त किंमत.

३) “नैसर्गिक = चांगले” आणि “अनैसर्गिक = वाईट”

“निसर्ग” हा अनेकदा नैतिक निकष बनतो.

* नैसर्गिक उपचार चांगले, आधुनिक औषध संशयास्पद
* “नैसर्गिक क्रम” म्हणून सामाजिक विषमता योग्य ठरवणे
* काही जीवनशैली “अनैसर्गिक” म्हणून दोष देणे
* तंत्रज्ञानाला नैतिक अधःपतन मानणे
* “निसर्गाकडे परत जा” म्हणजे उद्धार असा समज

**मूळ कल्पना:** जे आहे तेच योग्य आहे.

४) सत्ता = सत्य (Authority becomes moral)

अनेक समाजात आज्ञाधारकपणा म्हणजेच सद्गुण.

* राजा देवाने नेमलेला आहे (दैवी अधिकार)
* वडीलधाऱ्यांना चुकीचे प्रश्न विचारणे
* राज्य/संस्था नैतिकतेची व्याख्या करते
* “चांगला नागरिक” म्हणजे निष्ठावान, न्यायप्रिय नाही
* बंडखोरी म्हणजे नैतिक अपयश

**मूळ कल्पना:** नैतिकता = सत्ताधाऱ्याची इच्छा.

५) आपला गट = “मानव”, दुसरा गट = “कमी मानव”

परक्यांविषयीची अमानवी दृष्टी हा जुना मानवी रोग आहे.

* “आपण सुसंस्कृत, ते रानटी”
* गुलामगिरी “नैसर्गिक” आहे असे समर्थन
* परदेशी/बाहेरचे लोक धोकादायक मानणे
* वर्णद्वेष/जातिभेदाला “दैवी व्यवस्था” म्हणणे
* नरसंहाराला “शुद्धीकरण” म्हणणे

**मूळ कल्पना:** करुणा फक्त आपल्या टोळीपुरती.

६) जन्म, वंश, दर्जा = नैतिक श्रेष्ठत्व

लोक सामाजिक स्थानाला सद्गुण समजतात.

* जन्मानेच काही लोक “श्रेष्ठ”
* जात म्हणजेच कर्म/भाग्य
* “उच्च घराणे” म्हणजे “उच्च चारित्र्य”
* गरीब म्हणजे आळशी/अयोग्य असा समज
* “खालचा जन्म” म्हणजे अपवित्रता

**मूळ कल्पना:** विषमता = धर्म.

७) लैंगिकता हीच चांगले–वाईटाची मुख्य लढाई

समाज लैंगिकतेवर अति नैतिक नियंत्रण ठेवतो.

* कौमार्याला नैतिक चलन बनवणे
* स्त्रीलैंगिकतेला “धोकादायक” मानणे
* इच्छेला पाप ठरवणे
* आनंदाला अपराधीपणा जोडणे
* “इज्जत” म्हणून हिंसा/हत्या योग्य ठरवणे
* LGBTQ ओळखींना “वाईट” ठरवणे

**मूळ कल्पना:** लैंगिक नियंत्रण = सामाजिक नियंत्रण.

८) स्त्री = मोह, पुरुष = “मानक मानव”

इतिहासात स्त्रियांना नैतिक संशयाच्या चौकटीत ठेवले गेले.

* पुरुषांच्या इच्छेला स्त्रीला दोष
* “संरक्षण”च्या नावाखाली बंधने
* स्त्री नेतृत्व “अनैसर्गिक” म्हणणे
* पुरुषांची आक्रमकता माफ; स्त्री स्वातंत्र्य शिक्षा
* स्त्री दुःखाला सद्गुण मानणे

**मूळ कल्पना:** जैविक फरक = नैतिक नियम.

९) नैतिकतेपेक्षा विधी महत्त्वाचे

“योग्य विधी” हे “योग्य वर्तन”पेक्षा वरचढ ठरते.

* प्रार्थना > दया
* उपवास > न्याय
* पोशाख नियम > प्रामाणिकपणा
* धार्मिक उपस्थिती > चारित्र्य
* बलिदान > सहानुभूती

**मूळ कल्पना:** बाह्य पालन = नैतिकता.

१०) बळीचा बकरा (Scapegoating)

समाजाला वाईटाचे कारण कोणावर तरी टाकायचे असते.

* जादूटोणा/डायन ठरवून शिक्षा
* अल्पसंख्याकांवर आर्थिक संकटाचा दोष
* “आतला शत्रू” म्हणून बदनामी
* विधर्मी लोकांमुळे देव रागावला असा समज
* पुराव्याऐवजी कटकारस्थान

**मूळ कल्पना:** भीती = स्पष्टीकरण.

११) नियती/भाग्य/कर्म म्हणून अन्यायाचे समर्थन

दुःख “त्यांचेच” आहे असे मानून जबाबदारी टाळली जाते.

* “त्यांच्या नशिबातच आहे”
* “त्यांनी काहीतरी केले असेल”
* “देवाची परीक्षा आहे”
* “मागील जन्माचे फळ”
* गरिबी म्हणजे नैतिक अपयश

**मूळ कल्पना:** दुर्दैव = अपराध.

१२) हिंसा = पवित्र कर्तव्य

हिंसेला धर्म/कर्तव्याची भाषा दिली जाते.

* धर्मयुद्धे, पवित्र युद्धे
* जबरदस्ती धर्मांतर
* “वाईटाचे उच्चाटन” म्हणून हत्या
* शहिदीकरणाचे उदात्तीकरण
* श्रद्धा/राज्य वाचवण्यासाठी छळ योग्य

**मूळ कल्पना:** हत्या = शुद्धीकरण.

१३) इज्जत–अपमान (Honor–Shame) नैतिकतेचा केंद्रबिंदू

प्रतिष्ठा हीच नैतिकता बनते.

* सत्यापेक्षा “नाव” महत्त्वाचे
* पीडितांना गप्प करणे
* अपमान = मृत्यूपेक्षा मोठा अपराध
* समाजदृष्टीसाठी अन्याय झाकणे
* सार्वजनिक लाजवणे नियंत्रणाचे साधन

**मूळ कल्पना:** दिसणे = नैतिकता.

१४) शरीराला तुच्छ, आत्म्याला श्रेष्ठ

मानवी शरीराला “खालचे” मानण्याची परंपरा.

* आनंद = भ्रष्टता
* शरीर = तुरुंग
* स्वतःला त्रास देणे = पुण्य
* आजार = आध्यात्मिक कमजोरी
* सौंदर्य = मोहाचा धोका

**मूळ कल्पना:** मानवी शरीर शत्रू आहे.

१५) “न्यायी जग” भ्रम (Just World Fallacy)

जग न्याय्य आहे असा आरामदायक भ्रम.

* पीडितालाच दोष
* यश म्हणजे सद्गुणाचा पुरावा
* अपयश म्हणजे पापाचा पुरावा
* संपत्ती = नैतिक श्रेष्ठत्व
* “सगळं कारणानेच होतं” म्हणून संवेदना कमी करणे

**मूळ कल्पना:** वास्तवापेक्षा दिलासा महत्त्वाचा.

१६) अंधश्रद्धा आणि शकुनअपशकुन

योगायोगांना नैतिक अर्थ दिला जातो.

* ग्रहनक्षत्र, शुभ दिवस
* शाप, नजर
* अंक/चिन्हांना शक्ती मानणे
* स्वप्नांना आदेश समजणे
* टॅबू तोडल्याने आपत्ती आली असा समज

**मूळ कल्पना:** योगायोग = दैवी निर्णय.

१७) “आमचाच मार्ग एकमेव सत्य”

अनेकदा लोकांना शंका नको, खात्री हवी असते.

* एकच खरा धर्म
* एकच योग्य विचारधारा
* एकच महान नेता
* एकच शुद्ध राष्ट्र
* तडजोड म्हणजे कमजोरी

**मूळ कल्पना:** गुंतागुंत = धोका.

१८) “दुःख म्हणजे पुण्य”

कष्ट आणि वेदना यांना नैतिक दर्जा दिला जातो.

* गरिबीचे उदात्तीकरण
* आत्मशिक्षा म्हणजे पवित्रता
* त्रासातूनच शुद्धीकरण
* आनंद म्हणजे पाप
* हौतात्म्य म्हणजे सर्वोच्च सद्गुण

**मूळ कल्पना:** दुःख = अर्थ.

१९) शत्रू म्हणजे “वाईट”, मानव नाही

विरोधकांचे मानवीकरण संपते.

* युद्धप्रचारातून अमानवीकरण
* राजकीय विरोधक = देशद्रोही
* टीकाकार = धर्म/राष्ट्राचे शत्रू
* संवाद = विश्वासघात
* मतभेद = नैतिक युद्ध

**मूळ कल्पना:** संघर्ष = नैतिक नाटक.

२०) नैतिक घबराट: “जग नष्ट होतंय कारण लोक वाईट झाले”

इतिहासात पुन्हा पुन्हा दिसणारी कथा.

* तरुण पिढी बिघडली
* कला/संगीत पापी
* नवीन तंत्रज्ञान धोकादायक
* समाज नैतिक अधःपतनामुळे कोसळतोय
* परंपरेत परत जाणे म्हणजे उद्धार

**मूळ कल्पना:** बदल = वाईट.