बाल'भारती की 'बैल'भारती?

इतिहास, भूगोल, नागरिकशास्त्र, हिंदी  हे विषय शालेय अभ्यासक्रमातून आणि समाजशास्त्र, राजकारणशास्त्र, मानववंशशास्त्र हे विषय महाविद्यालयीन अभ्यासक्रमातून संपूर्ण काढून टाकून त्याऐवजी संगणक, कला, क्रीडा, कृबु, कौशल्य, एखादी परकय भाषा या विषयांचा समावेश करायला हवा. 

दबावाखाली कामं करतात. लेखन करतात. नोकरीवर परिणाम होतो.

परीक्षेत गुण मिळवायचे असतील तर पुस्तकातील धड्यातील वाक्ये लिहून काढा - विद्यार्थ्यांसाठी.

चांगला विषय.  

जगदीश कांबरे यांनी योग्य विचार लेखनात मांडले आहे. इतिहासातील गोष्टी वर्तमानात येताना  सत्य घेऊन आले पाहिजे.  नव्या शैक्षणिक धोरण २०२० मधे सद्य सरकार, आपलं धोरण राबवू पाहात आहे, त्यामुळे शिक्षणाचं नव्हे तर नव्या पिढीचं नुकसान होत आहे.  शाळांमधे आणि उच्चशिक्षणामधे 'भारतीय ज्ञान परंपरा' नव्या बदलांसहित मुलांच्या डोक्यात उतरवण्याचा प्रयत्न सुरु आहे. खोटी तथ्य, सत्त्य म्हणून मांडणे सुरु आहे.  प्राचीन विज्ञान, गणित, आयुर्वेद, योग, दर्शन आणि कला यांसारख्या समृद्ध वारसा भारताकडे आहे, पण त्याची सोयीने मांडणी  सुरु आहे. या विषयांची आपल्याला ओळख नव्हती का ? तर होती. पण, आताच्या  या प्रक्रियेमुळे आधुनिक वैज्ञानिक दृष्टिकोन, ऐतिहासिक वस्तुस्थिती आणि घटनात्मक मूल्ये धोक्यात येण्याची भीती व्यक्त शिक्षण व्यवस्थेत व्यक्त होत असते. 

सरकार आणि त्याची विचारसरणी यांचा शिक्षणाशी खूप जवळचा संबंध असतो. कारण शिक्षण हे समाज आणि येणारी पिढी घडवण्याचे सर्वात मोठे माध्यम आहे. सरकार बदलले की शिक्षणातील धोरणे कशी बदलतात, सरकार आपल्या विचारसरणीनुसार इतिहासातील काही घटना, व्यक्तींचे, महत्त्व वाढवू शकते किंवा कमी करू शकते बदल करुन मांडू पाहत असते. शाळा, विद्यापीठे, अभ्यास मंडळे आणि  शिक्षण मंडळांच्या प्रमुख पदांवर सरकार आपल्या विचारसरणीशी सुसंगत असलेल्या तज्ज्ञांची नेमणूक करते, आणि मग ते असे वेगवेगळे बदल करु पाहतात. 

नव्या पिढीला केवळ पोपटपंची करणारे शिक्षण नको, तर त्यांच्यात नवा दृष्टिकोन बदल घडवण्याची क्षमता निर्माण करणारे शिक्षण हवे, हा विचार अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आजच्या आधुनिक जगाची गरज पाहता,  शिक्षणात तर्कशुद्ध विचार, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, कौशल्यांवर भर, रोजगार देणारे,  देश आणि समाजाविषयीची संवेदनशिलता, त्याची बांधणी शाळेपासून केली पाहिजे.  दुर्दैवाने शाळा आणि महाविद्यालयातील शिक्षण नव्या शैक्षणिक धोरणाने संकटात सापडले आहे. 

-दिलीप बिरुटे

- वेदकाळात आपले पूर्वज शाकाहार करत होते. == चूक 
- वेदकाळात चार वर्ण होते. सर्व लोक आपआपली कामे व्यवस्थित करत होते. समाज गुण्यागोविंदाने रहात होता. == बरोबर 
- आपल्याकडे उच्च दर्जाचे गणिताचे ज्ञान होते - वैदिक गणित. == बरोबर 
- इतर अनेक पूर्वगौरव असणारा मजकूर आहे. == बरोबर

७५% बरोबर आहे, २५% चूक आहे. जे चूक आहे ते सुधारायला हवे; जे बरोबर आहे ते वाढवायला हवे.

- (सुधारणावादी) कांदा लिंबू

इतिहास शिकायचा असतो तो केवळ भूतकाळातील राजे, युद्धे आणि सनावळ्या लक्षात ठेवण्यासाठी नव्हे, तर वर्तमान समजून घेण्यासाठी आणि भविष्य अधिक शहाणपणाने घडवण्यासाठी. इतिहास म्हणजे समाजाने केलेल्या प्रयोगांचा, चुका-यशांचा आणि त्यांच्या परिणामांचा सामूहिक अनुभव.

बरोबर आहे. इस्लामवादी आक्रमकांनी आणि त्यांच्या अनुयायांनी हजारो हिंदूं-ख्रिश्चनांची कत्तल केली, स्त्रियांवर बलात्कार केले, संपत्ती लुटली, देवळे-चर्चेस उद्धस्त केले, स्त्री-पुरुष-बालके यांना गुलाम केले हे सर्व समजून घेऊन वर्तमानात अश्या प्रव्रुत्तींपासून कसे सावध राहावे, त्यांचा वेळीच कसा बीमोड करावा, आणि व्यक्ती व समाज म्हणून आपले भविष्य अधिक शहाणपणे कसे घडवावे याचा बालभारतीच्या इतिहास-भूगोल-नागरिकशास्त्र  अभ्यासक्रम असायला हवा. त्याकाळी समाजाने, नेत्यांनी केलेल्या चुका कश्या टाळाव्यात म्हणजे अपेक्षित परिणाम कसा दिसून येईल याचे मार्गदशनात्मक विवेचन असायला हवे.

अर्थात हे सर्व त्या-त्या इयत्तांतील विद्यार्थ्यांचे मानस, बौद्धिक क्षमता तसेच शारीरिक मर्यादा लक्षात घेऊनच करायला हवे. नुसतेच बालभारतीला बैलभारती म्हणून समस्या सुटणार नाही, त्यासाठी सर्वांगीण उपायोजना सर्वंकषपणे लागू करायला हव्यात. 

- (न-शिक्षणतज्ज्ञ) कांदा लिंबू  

या पार्श्वभूमीवर मी माझे प्राथमिक, माध्यमिक  शिक्षण  बघता आम्हांलाही असाच  काही बाही  इतिहास  शिकवला गेला. 

मुघल आणी इंग्रजांचा इतिहास  जास्त  शिकवत असत.  

सातवाहन, चाल्युक्य, राष्टकुट इत्यादीबद्दल आमच्या आवांतर वाचनाने ज्ञानात भर पडली होती.

इतिहास, भूगोल, नागरिक शास्त्र व तत्सम  विषय विषय पूर्वग्रहदूषित भावनेने शिकवले गेले पाहिजेत. 

जगदीश कुबेर  यांच्याशी सहमत आहे.

ललांबली साधक बाधक चर्चा होताना बघून  बरे वाटले.

विषय विषय पूर्वग्रहदूषित 

विषय विना पूर्वग्रहदूषित 

असे वाचावे.

शिक्षण व भावी पिढीला  राजकिय पचड्यात गुंतवून आपल्वूयआपल्या पोळीवर तूप ओढून  घेऊ नये. मग सरकार  कुणाचे ही असो. 

सर्व देश कालानुरूप शिक्षणासाठी असा बदल करत असतात. त्यात काही वावगे नाही. असे बदल केलेच पाहिजेत. 

ऐतिहासिक चुकांमधून शिकणे आणि राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी समाज संघटित करणे ही संकल्पना जगातील अनेक देशांनी स्वीकारली आहे. यामध्ये काही इस्लामिक देशांचाही समावेश आहे, ज्यांनी आपल्या अभ्यासक्रमात भूतकाळातील संघर्ष, परकीय आक्रमणे आणि अंतर्गत चुकांचे विश्लेषण करून नव्या पिढीला तयार करण्याचे धोरण आखले आहे.

गेल्या काही वर्षांत २०२३-२०२४ आणि २०२५-२०२६ चे अभ्यासक्रम सौदीने आपल्या शालेय अभ्यासक्रमात मोठे बदल केले आहेत. इतिहासातील धार्मिक अतिरेकी आणि कट्टरपंथी विचारसरणीने देशाचे कसे नुकसान केले, हे स्पष्टपणे शिकवले जाते. आधुनिक काळातील धोके ओळखणे आणि अशा विचारसरणीचा वेळीच बीमोड करून राष्ट्रीय सुरक्षा कशी टिकवून ठेवावी, याचे धडे विद्यार्थ्यांना दिले जातात. सौदीच्या नव्या माध्यमिक  आणि इस्लामिक स्टडीजच्या पाठ्यपुस्तकांमध्ये मुस्लिम ब्रदरहुड , आयसिस, आणि अल-कायदा यांसारख्या कट्टरपंथी आणि दहशतवादी संघटनांचा उल्लेख थेट 'देशाच्या स्थैर्याला आणि राष्ट्रीय सुरक्षेला धोका निर्माण करणाऱ्या प्रवृत्त्या' असा करण्यात आला असून विद्यार्थ्यांमध्ये त्यांच्याविरोधात जागृती निर्माण केली जात आहे. 

इजिप्तच्या अभ्यासक्रमात ही त्यांच्या प्राचीन संस्कृतीवर झालेली पारकीय आक्र मणे आणि आधुनिक काळातील दहशत वादाचा इतिहास शिकवला जातो. समाजात फूट पाडणाऱ्या शक्तींपासून नागरिक म्हणून कसे सावध राहावे आणि देशाची सुरक्षा धोक्यात येऊ नये म्हणून जनतेने कसे एकसंध राहावे, यावर त्यांच्या नागरिकशास्त्र आणि इतिहासाच्या पुस्तकांमध्ये भर दिला आहे.

असा कोणताही बदल भारताने मात्र आपापल्या पाठ्यपुस्तकात केलेला नाही हे ही नोंद घेण्याजोगे आहे.

मूलतः असे रेफरन्स लपवणे म्हणजे पृथ्वी सपाट असून पंख लागलेल्या घोड्यावर बसून सदेह स्वर्गसफर करता येते सारख्या कन्सेप्ट अकॅडमिक क्षेत्रात रेग्युलर करणे होय. आणि हो हा प्रवास म्हणजे गर्तेत जाण्याचा एक निसरडा प्रवास आहेच. 

भारतीय इतिहासात उज्वल आणि तात्विक उदारमतवादी प्रचंड उदाहरणे सापडतील ! आदी शंकराचार्य ह्यांचे अद्वैत तत्वज्ञान, त्यांचे मंडन मिश्रा सोबत असणारे वादविवाद, त्यांना वाराणसीच्या घाटावर चांडाळ समाजाच्या माणसांकडून अद्वैताचे उदाहरण देऊन शंकराचार्यांनी त्याला गुरुस्थानी मांडणे, किंवा चार्वाकवाद सुद्धा एक नास्तिक दृष्टिकोन म्हणून बघण्याचे हिंदू तात्विक बैठकीचे औदार्य हे काही ठळक मासले आठवले मला तरी. 

उजव्या इतिहासकारांत एक कुरकुर कायम असते की जसे डाव्या परिपेक्षातून इतिहास हा राजसत्ता, स्त्रिया, स्थापत्य, कला, व्याकरण, विज्ञान अशा वर्टिकल मधे स्वीकार होते तसे आमचे होत नाही आणि आम्हाला subaltern म्हणून त्याज्य मानले जाते. त्याला कारण म्हणजे इतिहास अभ्यासताना प्रच्छन्न गोष्टींचे उदात्तीकरण करून खरेखुरे उदात्त ऐतिहासिक दाखले दुर्लक्षणे. 

ताजमहाल नव्हे तेजोमहालय हा वाद राजकीय अजेंडा आणि त्यावर पोळ्या शेकायला भारी असतो पण त्यात ज्ञान मूल्य (scholastic value) एस्टॅब्लिश करण्याची वृत्ती नसते. पाठ्यपुस्तकातून वैदिक काळातील साहित्याचा प्रवास, त्यांनी नोंदवलेली ग्राहताऱ्यांच्या भ्रमणाच्या कक्षांची अचूक नोंद. नासदिय सुक्तातील भारत एक खोजच्या टायटल साँग मध्ये असणारी भारदस्त फिलॉसॉफी (सृष्टी से पहले सत नहीं था, असत भी नहीं आठवा) अभ्यासाची वृत्ती नसते. उलट असे प्रयत्न म्हणजे धार्मिक भावनांना दुखण्याचे खेळ म्हणून बघितले जाते. 

त्यामुळे गाळीव इतिहास पुस्तकात टाकणं ही कृती भारताला ईरान किंवा अफगाणिस्तान करण्याकडे नेण्याचा प्रवास वाटू शकतो. 

ह्यावर उजव्या इतिहासकारांनी शिवधनुष्य पेलून तत्वज्ञान दृष्टिकोनातून हिंदू इतिहास किती समृद्ध आहे, प्राचीन व्यापारउदीम, स्थापत्य किती सुंदर आहे आणि आजही relevant आहे ह्यावर अभ्यासपूर्ण पेपर्स टाकावेत हीच सदिच्छा. पण जे चूक आहे ते चुकच असेल कारण खुद्द मुंडकोपनिषद "सत्यमेव जयते" सांगून गेले आहे. 

तूर्तास इतकेच.

(अकॅडमिक येडा अण्णा) खोंडे

माणसाला पूर्वगौरवात रमवते, सत्यापासून दूर भ्रमाकडे नेते ? 

स्टेटस कुओ किंवा भौतिकशास्त्राच्या अनुसार इनर्शिया. ही एक अतिशय घातक चीज असते. उजवे आणि डावे हा पाठभेद अस्तित्वात आला तो फ्रेंच राज्यक्रांतीतून. 

डावे - व्होल्टेयर, रोबेस्पियर, डान्टन, लफायते - भाकरी नाही तर शिरा पुरी खा (ह्यांना बदल हवा होता)

 उजवे - एमिग्रेस मधले सरदार दराकदार, पश्चिम फ्रान्स मधील राजवटप्रेमी गट, पाद्री आणि चर्च आता तुम्ही सांगा, ज्या inertial position ला उजवी मंडळी बसली होती तिथे आणि तिथे फिफ आणि सर्फ संबंधातून त्यांना आयते वार्षिक तनखे लागून होते ते आपली पोझिशन का सोडतील ? आयत्या लक्ष्मीवर कोण पाणी सोडणार ? म्हणून स्टेटस कुओ प्रेमी असतात उजवे, म्हणूनच ते जुन्याकाळच्या आठवणीत रमलेले असतात. आमच्या आजीकडे सुपभरून दागिने होते, पण लोकशाहीत "तसल्या" लोकांना खायला घालायचे म्हणून आयकर आला. 

थोडे वेगळे मत - भारतीय परिप्रेक्षात डावा विचार सुद्धा ह्या भिकार स्टेटस कुओ मानसिकतेचा शिकार आहे अन् त्यामुळे irrelavant होत गेला आहे.  त्यात परत ह्यांना पोथीनिष्ठ असण्याचा सोस उजव्यांपेक्षा तिप्पट ! जरा काय झालं नाही का पुस्तके काढून ट्रॉट्स्की काय म्हणाला ? मार्क्सचे मत काय ? जमीन सुधारणांवर लेनिन काय बोलला ? ह्याची पुस्तकी उजळणी आणि पारायणे सुरू. 🤣🤣, रिझल्ट ?

 भारतात कम्युनिस्ट विचार सुद्धा एक धर्म होऊन बसला झाले ! त्यांचे सावतेसुभे उभे झाले. अमुक जातीत काहीही कर्तृत्व नसताना तमुक माणूस जन्माला आला म्हणून तो अभिजन असायलाच हवा ! कारण पुस्तकात दिले आहे की धर्मसत्ता आणि राजसत्ता ह्यांच्यात जन्मलेला तो अभिजन मग मार्क्स महाराज अन् महामंडलेश्वर लेनिन चूक कसे असणार ? बंगाल आणि केरळातील कम्युनिस्ट सरकारे लयाला जाण्याचे एक प्रमुख कारण म्हणजे पुस्तकी संकल्पना पक्षी जमीन सुधारणा, संपत्ती वाटप वगैरे डोळे झाकून भारतीय समाजात लागू केल्या. 

असो जास्त काय बोलणार म्हातारी मेल्याचे दुःख नाही पण काळ सोकावतो म्हणतात ते खरे. सगळीकडचे चांगले घेऊन भारतीय समाज वर्धिष्णू होवो, आणि पुरोगामी वाटेवर आपल्या उज्वल प्राचीन सांस्कृतिक परंपरा मिरवत थाटाने पुढे चालो हीच प्रार्थना. 

भारतात जपान सारख्या मेजी पुनर्स्थापनेची मेजर गरज आहे पण दुर्दैवाने आपला बहुसांस्कृतींनी समृद्ध समाज मात्र तितका शिस्तीचा नाही हेच खरे.

(देशभक्त दुर्मिळ संतुलित सामुराई) 

तर्कतीर्थ खोंडे शास्त्री 

बालभारतीतले धडे आरक्षण, धर्म, जात लिंग, आता आता राजकीय पक्ष आदीच्या वेटेजेसनुसार तयार करवून घेतले जातात.

पुस्तक तयार करण्याच्या समितीतही अशाच वेटेजेस नुसार सदस्य घेतले जातात.

एनसीईआरटीचीही परिस्थिती काही वेगळी नाही. मागे तिथल्या कोणत्यातरी इयत्तेत शिवाजी महाराज केवळ दिड की दोन पानांत होते असा उल्लेख होता.

जाता जाता, आम्हाला फ. मु. शिंदे यांची कविता (की धडा ?) होता. नाव पक्के लक्षात राहिले होते की - फकीरा मुंजाजी शिंदे.

तर काल परवाच सोशल मिडीयात बालभारतीतला यांचाच एक धडा असलेली पोस्ट पाहिली. त्यात लेखक या नावाचा उल्लेख फकीरराव असा होता. जसा शरद चा शरदचंद्रराव होतो तसा. फकीरा या जुन्या नावात काय गैर आढळले या निवड समितीला? 

इतिहासाचे शिक्षण मुलाला ‘आपले लोक विरुद्ध परके लोक’ या मानसिकतेत अडकवण्यासाठी नसते. उलट, माणसाच्या अनुभवांची व्यापकता समजण्यासाठी असते. आपल्या पूर्वजांनी केलेल्या चांगल्या गोष्टींचा अभिमान बाळगता येतो; पण त्यांनी केलेल्या चुका मान्य करण्याची प्रामाणिकताही असली पाहिजे. 

खिक्क!!!!

आपल्या समाजातील अन्यायाची कबुली दिल्याने समाजाचा अपमान होत नाही. उलट, चूक मान्य करून ती पुन्हा होऊ न देण्याची क्षमता ही प्रगल्भ समाजाची खूण आहे. व्यक्ती, समुदाय आणि त्यांच्या कृती यांच्यातील फरक समजणे हीच इतिहासाच्या चिकित्सक शिक्षणाची सुरुवात आहे.


खिक्क!!!! 
खिक्क!!!!
खिक्क!!!!
खिक्क!!!!
खिक्क!!!!